Wat is Twents?
Twents is een Nedersaksisch dialect uit de regio Twente in het oosten van Nederland. Een streektaal met een lange geschiedenis, eigen klanken en een formele erkenning sinds 1996.
Een Nedersaksische streektaal
Twents is een variant van het Nedersaksisch, een taalfamilie die loopt van het noordoosten van Nederland (Groningen, Drenthe, Salland, Twente, Achterhoek) tot ver in Noord-Duitsland (Westfalen, Nedersaksen). Binnen het Nederlandse deel zijn Twents, Sallands, Achterhoeks, Drents, Groningers, Stellingwerfs en Veluws de bekendste varianten.
Een korte geschiedenis
De oudste schriftelijke voorouder van het Twents is het Oudsaksisch. Een beroemd voorbeeld is de Heliand, een episch gedicht uit ongeveer 830 dat de vier evangelien navertelt in de toen gesproken Saksische taal. Toen het christendom in Saksische gebieden werd ingevoerd, gebruikten de monniken bewust de eigen taal van de bevolking. Dat noemen we inculturatie.
In de zeventiende eeuw kwam de Statenbijbel (1637). Die werd rechtstreeks uit het Hebreeuws en Grieks vertaald en werd het fundament van het standaard Nederlands. De streektalen kregen geen plek in de bijbeltekst, maar je hoort hier en daar nog wel streektaalinvloeden in de keuze van woorden. Het Twents bleef in die periode gewoon de spreektaal van de regio.
Erkenning sinds 1996
Het Nedersaksisch is in 1996 in Nederland erkend onder deel II van het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden. Naast Nederlands en Fries (rijkstalen) en Limburgs (erkende regionale minderheidstaal) hoort het Nedersaksisch dus tot de erkende minderheidstalen van Nederland. In 2018 sloten Rijk en provincies bovendien het Convenant Nedersaksisch, waarmee gemeentes en provincies zich verbinden aan het levend houden van de taal.
Hoeveel mensen spreken Twents?
Schattingen lopen uiteen, maar onderzoek wijst uit dat zo'n zestig tot tachtig procent van de inwoners van Twente in bepaalde situaties Twents gebruikt. Het verschilt sterk per stad of dorp, per generatie, en per situatie. In huiselijke kring, in cafes, op verjaardagen en bij verenigingen wordt vaker Twents gesproken dan op een formele werkvergadering.
Verschillen tussen plaatsen
Twents klinkt niet overal hetzelfde. Het bekendste voorbeeld is misschien wel het woord voor 'huis': in het westelijke deel van Twente hoor je 'huus', in het centrale en oostelijke deel 'hoes', en in het noorden komen vormen als 'hew' voor. Ook 'hond' kent meerdere varianten ('hoond', 'hoend', 'hound'). Op deze site kiezen we per woord een gangbare vorm, met varianten waar dat past.
Twents en Engels
Wie Twents kent, herkent vaak dingen in het Engels die in het Nederlands zijn veranderd. 'Noaber' lijkt op 'neighbour', 'knief' op 'knife', 'better' op 'better' en 'pepper en zoalt' op 'pepper and salt'. Dat komt doordat Engels en Nedersaksisch (en het Friese taalgebied) gemeenschappelijke wortels delen in de West-Germaanse familie.
Wat voegt Twents toe?
Naast standaard Nederlands erbij een streektaal hebben betekent meertaligheid, en meertaligheid is goed voor je taalgevoel, je sociale vaardigheden en je gevoel voor culturele diversiteit. Twents geeft Twente bovendien een eigen geluid in een land waar standaard Nederlands het overgrote deel van de media beheerst. Niet beter, wel anders, en de moeite van het bewaren waard.
Twents in het dagelijks gebruik
De meeste sprekers schakelen vloeiend tussen Nederlands en Twents. Op het werk in een vergadering is Nederlands de norm. In de pauze met collega's uit de streek kan een gesprek binnen een zin overgaan naar Twents. Dat schakelen gaat zonder nadenken. Het is geen vermomming, eerder een ander tempo en een andere kleur.
In gezinnen verschilt het sterk. In sommige huishoudens spreken ouders Twents en kinderen Nederlands, of omgekeerd. Anderen wisselen per onderwerp. Geld, school en planning gaat in het Nederlands, eten, weer en familieverhalen gaan in het Twents. Geen van die patronen is fout, ze laten alleen zien dat Twents nooit een formele eenheid is geweest.
Waarom Twents nog steeds leeft
Streektalen worden vaak doodverklaard. Twents niet. Er zijn lokale kranten met Twentse rubrieken, er zijn Twentse podcasts, er zijn schrijvers die in Twents publiceren, en er zijn cabaretiers die er hun voorstelling op bouwen. Op sociale media duiken Twentse memes en accounts op die soms tienduizenden volgers halen. De taal is dus geen museumstuk. Ze beweegt mee.
Dat betekent niet dat er niets aan de hand is. Onder jongeren is de actieve beheersing minder vanzelfsprekend dan een generatie geleden. Veel jongeren verstaan Twents wel, maar spreken liever Nederlands. Dat is logisch in een tijd waarin onderwijs, social media en werk overwegend in het Nederlands plaatsvinden. Tegelijk komen er nieuwe sprekers bij. Mensen die naar Twente verhuizen, oppikken wat ze in de winkel of in de kroeg horen en uiteindelijk meedoen.
Twents en identiteit
Voor veel Tukkers is Twents geen taalkundige keuze maar een gevoel. Een groet in het Twents van een collega die net uit Brabant is overgekomen, is een klein gebaar van warmte. Een afscheid met goodgoan klinkt anders dan een afscheid met doei. Niet beter, niet slechter, wel persoonlijker.
Tegelijk hoeft Twents niet als handelsmerk. De taal werkt het beste wanneer je 'm gewoon gebruikt zonder er een statement van te maken. Dat is precies wat de meeste sprekers doen.